Thời chúa Nguyễn, năm Nhâm Dần (1602), chúa Nguyễn Hoàng phát hiện đây là vùng đất yết hầu của miền Thuận Quảng, liền cho dựng trấn dinh ở xã Cần Húc (thuộc huyện Duy Xuyên), sai hoàng tử thứ 6 trấn thủ dinh ấy. Năm Giáp Thìn (1604), lập phủ Điện Bàn, quản lĩnh 5 huyện gồm Tân Phúc, An Nông, Hòa Vang, Diên Khánh, Phú Châu lệ thuộc vào xứ Quảng Nam.

Triều Nguyễn, năm Gia Long thứ 7 (1808), lấy Quảng Nam làm dinh trực lệ cùng với 3 dinh khác là Quảng Đức, Quảng Trị, Quảng Bình. Năm Minh Mạng thứ 3 (1822), đổi huyện Diên Khánh thành huyện Diên Phúc. Năm Minh Mạng thứ 8 (1827) đổi dinh Quảng Nam thành trấn Quảng Nam. Năm Minh Mạng thứ 13 (1832), đổi trấn Quảng Nam thành tỉnh Quảng Nam, quản lãnh 2 phủ gồm Điện Bàn, Thăng Hoa và 5 huyện gồm Diên Phúc, Hòa Vinh, Duy Xuyên, Lễ Dương và Hà Đông.

Năm Thiệu Trị thứ nhất (1841), đổi tên phủ Thăng Hoa thành phủ Thăng Bình. Triều vua Tự Đức, tỉnh Quảng Nam lãnh 2 phủ, 6 huyện, trong đó phủ Điện Bàn lãnh 3 huyện (Diên Phước, Duy Xuyên, Hòa Vang), phủ Thăng Bình lãnh 3 huyện (Lễ Dương, Hà Đông, Quế Sơn).

 Bản phụng Thượng dụ của Nội các ngày 22 tháng 3 năm Thiệu Trị thứ nhất (1841) về việc đổi tên phủ Thăng Hoa thành phủ Thăng Bình. Nguồn: TTLTQGI, Châu bản triều Nguyễn

Năm 1898, vua Thành Thái ban Dụ thành lập một loạt các thị xã tại miền Trung gồm Thanh Hóa, Vinh, Huế, Quy Nhơn, Phan Thiết trong đó có thị xã Faifo (tức Hội An) thuộc tỉnh Quảng Nam.

Năm 1899, đặt thêm huyện Đại Lộc; năm 1900, tách huyện Hòa Vang khỏi tỉnh Quảng Nam. Năm Thành Thái thứ 18 (1906), đổi huyện Hà Đông tỉnh Quảng Nam thành phủ Tam Kỳ.

Năm Bảo Đại thứ 10 (1935), 33 làng thuộc phủ Điện Bàn và 19 làng thuộc huyện Đại Lộc sáp nhập vào huyện Hòa Vang. Đến năm 1935, vua Bảo Đại ban Dụ cho sửa đổi ranh giới của các Khu Đại Lộc, Điện Bàn, Đại Lộc và Hoà Vang thuộc tỉnh Quảng Nam.

Ngày 31/7/1962, Tổng thống Việt Nam Cộng hòa ban hành Sắc lệnh số 162-NV thành lập một tỉnh mới có tên là Quảng Tín, tỉnh lị đặt tại Tam Kỳ. Sau đó Ủy ban Kháng chiến Nam bộ tại Quảng Nam lại tách tỉnh Quảng Nam thành 2 tỉnh Quảng Nam và Quảng Đà. Trong đó, tỉnh Quảng Đà gồm 7 huyện Duy Xuyên, Đại Lộc, Điện Bàn, Hòa Vang, Hiên, Giằng, Phước Sơn.

Sau khi thống nhất đất nước, Chính phủ nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam quyết định sáp nhập hai tỉnh Quảng Nam, Quảng Tín và thành phố Đà Nẵng thành lập tỉnh Quảng Nam - Đà Nẵng với Đà Nẵng là tỉnh lị. Tỉnh Quảng Nam - Đà Nẵng gồm thành phố Đà Nẵng và các huyện Hoà Vang, Ðiện Bàn, Duy Xuyên, Thăng Bình, Tam Kỳ, Ðại Lộc, Quế Sơn, Tiên Phước, Tiên Giang, Phước Sơn, Trà My.

Năm 1997, tại kỳ họp thứ X của Quốc hội, tỉnh Quảng Nam - Đà Nẵng được chia thành hai đơn vị hành chính độc lập gồm thành phố Đà Nẵng và tỉnh Quảng Nam.

Năm 2025, theo Nghị quyết số 60-NQ/TW ngày 12/4/2025 của Hội nghị lần thứ 11 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII đã quyết định hợp nhất tỉnh Quảng Nam và thành phố Đà Nẵng, lấy tên là thành phố Đà Nẵng, trung tâm chính trị-hành chính đặt tại thành phố Đà Nẵng hiện nay.

Quảng Nam - Một điểm đến, hai di sản thế giới

Tính đến năm 2023, Việt Nam có 9 Di sản thế giới được UNESCO công nhận là Di sản thiên nhiên và Văn hóa thế giới, trong đó có 5 Di sản văn hóa, 3 Di sản thiên nhiên, 1 Di sản hỗn hợp. 5 Di sản văn hóa thế giới bao gồm: Quần thể di tích cố đô Huế, Phố cổ Hội An, Khu di tích Mỹ Sơn, Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội, thành nhà Hồ. 3 Di sản thiên nhiên thế giới bao gồm: Vịnh Hạ Long, Vườn Quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng, Vườn Quốc gia Cát Bà. 1 Di sản hỗn hợp thế giới là Vườn Quốc gia Tràng An.

Trong đó, có 2 Di sản văn hóa thế giới thuộc tỉnh Quảng Nam được UNESCO công nhận vào tháng 12 năm 1999 là Phố cổ Hội An (được công nhận vào ngày 04/12/1999) và Khu đền tháp Mỹ Sơn (được công nhận vào ngày 01/12/1999). Đến nay, Quảng Nam vẫn là địa phương duy nhất trên toàn quốc có 2 Di sản văn hóa thế giới.

Khu đền tháp Mỹ Sơn 

 Khu đền tháp Mỹ Sơn. Nguồn: Amachau

Năm 1898, một người Pháp tên là M.C Paris đã phát hiện khu đền tháp Mỹ Sơn nằm trong một thung lũng hẹp, giữa những khu rừng rậm rạp. Căn cứ vào việc nghiên cứu các bia ký và công trình kiến trúc, điêu khắc ở Mỹ Sơn, các nhà khoa học cho rằng đây là khu di tích tôn giáo kỳ vĩ nhất, đặc trưng nhất của người Chămpa. Các đền tháp có tư thế vút lên cao biểu trưng cho sự vĩ đại và thanh khiết của ngọn núi Mêru (Ấn Độ). Các mô típ trang trí hoa văn trên các trụ đá cùng với những tượng tròn và phù điêu sa thạch được chạm khắc dựa theo các thần thoại Ấn Độ giáo… Sự kết hợp hài hòa với những mô típ chạm trổ tinh xảo trên các mảng tường gạch ngoài tháp đã tạo cho quần thể đền tháp Mỹ Sơn vẻ đẹp mỹ miều sinh động mang những nét đặc trưng nhất của các phong cách nghệ thuật Chămpa.

Đặc biệt, kỹ thuật kết dính vật liệu không có mạch hồ trong việc xây dựng đền tháp ở Mỹ Sơn vẫn là một bí ẩn, kích thích sự tìm tòi, nghiên cứu và đam mê khám phá của các nhà khoa học cũng như du khách.

Khu đền tháp Mỹ Sơn nay thuộc thôn Mỹ Sơn, xã Thu Bồn, thành phố Đà Nẵng.

Phố cổ Hội An 

 Phố cổ Hội An. Nguồn: Giang Sơn Đông

Hội An từng được biết tới với nhiều tên gọi khác nhau như Lâm Ấp, Faifo hay Hoài Phố. Phố cổ Hội An giữ được gần như nguyên trạng một quần thể di tích kiến trúc cổ gồm nhiều công trình nhà ở, hội quán, đình chùa, miếu mạo, giếng cầu, nhà thờ tộc, bến cảng, chợ ...và những con đường hẹp chạy dọc ngang nhuốm màu rêu phong cổ kính. Hội An là một hình mẫu đặc trưng và điển hình về loại hình đô thị cổ và thương cảng sầm uất của vùng Á Đông với sự giao thoa giữa nhiều nền văn hóa. Vì vậy không chỉ mang đậm dấu ấn văn hóa của người Việt, ở Hội An còn có sự hiện diện của văn hóa Trung Hoa, Nhật Bản và các nước phương Tây.

Ngoài những giá trị văn hóa qua kiến trúc đa dạng, Hội An còn lưu giữ được nhiều hoạt động văn hóa phi vật thể với những phong tục tập quán, sinh hoạt tín ngưỡng, nghệ thuật dân gian, lễ hội văn hoá cùng cảnh quan thiên nhiên thơ mộng, các làng nghề truyền thống, nghệ thuật ẩm thực,…làm cho Hội An ngày càng trở thành điểm đến hấp dẫn của du khách thập phương./.