10:05 PM 22/10/2026  | 

Thành lập năm 1896 dưới triều vua Thành Thái, Trường Quốc học Huế từng bước trở thành một trong những cơ sở giáo dục Pháp - Việt quan trọng ở Trung Kỳ. Nhân kỷ niệm 130 năm thành lập trường (1896-2026), xin trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc chặng đường hình thành và phát triển của ngôi trường này qua các tài liệu lưu trữ năm 1896 và những ghi chép trong cuốn chuyên khảo do Nha Học chính Đông Dương xuất bản năm 1931.

Bối cảnh ra đời của Trường Quốc học Huế

Trước khi Trường Quốc học ra đời, việc giảng dạy tiếng Pháp ở Trung Kỳ còn hạn chế, chủ yếu được thực hiện tại Phân hội Liên minh Pháp ở Đà Nẵng và Trường Hành Nhân tại Huế.

Theo cuốn chuyên khảo Trường học ở An Nam: Từ giáo dục truyền thống đến giáo dục hiện đại Pháp - Việt, từ thời vua Minh Mạng, triều đình đã cần đến những người am hiểu ngoại ngữ và tình hình các nước để phục vụ công việc ngoại giao. Do người An Nam ít có điều kiện sang châu Âu, nhà vua phải nhờ các giáo sĩ đang hoạt động trong nước làm thông ngôn để giao thiệp với Pháp. Tuy nhiên, chỉ một số giáo sĩ được giữ lại làm phiên dịch, còn những người khác bị trục xuất.

Đến thời vua Tự Đức, nhà vua cho thành lập một trường dạy ngoại ngữ, chủ yếu là tiếng Pháp. Hội Thừa sai cử người phụ trách giảng dạy, nhưng hoạt động của trường gặp nhiều trở ngại. Sau đó, công việc này được giao cho các linh mục bản xứ biết tiếng Pháp, như: linh mục Hoàng, linh mục Tuyên và linh mục Thụ.

Là kinh đô của triều Nguyễn, nơi tập trung triều đình, quan lại và giới sĩ phu, Huế có nhu cầu ngày càng lớn về đào tạo những người thông thạo tiếng Pháp để phục vụ công việc hành chính và giao thiệp với nước ngoài. Năm 1896, theo đề xuất của Khâm sứ Trung Kỳ Brière, Viện Cơ mật xúc tiến việc thành lập một trường dạy tiếng Pháp tại Huế. Một hội đồng gồm đại diện chính quyền Pháp và triều đình được giao nghiên cứu điều kiện tổ chức và hoạt động của trường.

Ngày 17 tháng 9 năm Thành Thái thứ 8 (ngày 23/10/1896), vua Thành Thái ban hành Đạo dụ thành lập Trường Quốc học. Theo đó, tiếng Pháp là môn học chính, bên cạnh chữ Hán. Trường được thành lập nhằm đào tạo những người có khả năng sử dụng cả hai thứ tiếng, đáp ứng yêu cầu công việc của triều đình và chính quyền.

Ngày 18/11/1896, Toàn quyền Đông Dương A. Rousseau ban hành nghị định gồm 15 điều quy định về tổ chức và hoạt động của Trường Quốc học Huế. Điều 1 xác định trường đặt dưới quyền giám sát tối cao của Khâm sứ Trung Kỳ; việc giảng dạy tiếng Pháp giữ vai trò chủ đạo, song chữ Hán vẫn được chú trọng để những học sinh có nguyện vọng theo con đường quan trường có thể học đồng thời cả hai thứ tiếng. Điều 2 quy định bãi bỏ Trường Hành Nhân và thay bằng Trường Quốc học.

Đối tượng tuyển sinh gồm các công tử, tôn sinh, ấm tử, học sinh các trường Quốc Tử Giám, Trường Hành Nhân và những nho sinh giỏi chữ Hán. Ngoài ra, trường còn có một lớp ngoại trú đặc biệt dành cho trẻ nhỏ, phụ huynh muốn cho con theo học phải có sự đồng ý của Trưởng giáo.

Đạo dụ và nghị định còn quy định việc bổ nhiệm giáo viên, chế độ lương, trợ cấp và kinh phí hoạt động. Trưởng giáo do Toàn quyền Đông Dương bổ nhiệm theo đề nghị của Khâm sứ Trung Kỳ, sau khi có ý kiến của Hội đồng Cơ mật. Các đốc giáo phải trải qua kỳ sát hạch năng lực trước hội đồng do Khâm sứ bổ nhiệm. Mọi khoản chi về nhân sự, xây dựng và trang thiết bị đều do triều đình An Nam đảm trách.

Ngay từ khi thành lập, Trường Quốc học đã được tổ chức theo mô hình giáo dục Pháp - Việt, dưới sự quản lý và giám sát của cả triều đình Huế và chính quyền Bảo hộ.

Cơ sở vật chất và chương trình đào tạo những năm đầu

Trường Quốc học Huế tọa lạc trên khu đất rộng, có cảnh quan đẹp, bên hữu ngạn sông Hương, bao quanh là bốn tuyến đường Jules-Ferry [nay là đường Lê Lợi], Vollenhoven [đường Phan Bội Châu], Rheinart [đường Ngô Quyền] và Phủ Cam [đường Nguyễn Trường Tộ].

Trường được xây dựng trên khu doanh trại thủy quân cũ, nơi có một dãy nhà lính đã bỏ không. Dãy nhà này dài 80 mét, xây bằng gạch, lợp ngói, có hiên ở cả phía trước và phía sau. Mái nhà được chống đỡ bằng những cột gỗ cao khoảng 2 mét; cửa ra vào và cửa sổ đều làm theo kiểu song thưa.

Để phục vụ việc giảng dạy, dãy nhà được chia thành 7 phòng học bằng các vách đất trộn rơm trát vôi, nền láng xi măng, cửa song thưa thay bằng cửa kính. Trang thiết bị khi đó còn khá sơ sài, mỗi phòng chỉ có 8 bàn, 8 ghế dài cho học sinh, 1 bục nhỏ cho giáo viên và 1 bảng đen đặt trên giá 3 chân, chưa có bản đồ hay tranh ảnh trang trí.

Bên phải dãy phòng học là một nhà lợp tranh, bên trái là khu nhà ở của Hiệu trưởng và giáo viên dạy tiếng Pháp. Nhà ở của giáo viên dạy chữ Hán nằm trên khu đất về sau trở thành Trường Nữ sinh. Ngoài ra, trường còn có khu văn phòng và cổng tam quan mang kiến trúc Trung Hoa, treo chuông đồng báo giờ học.

Ban đầu, việc quản lý trường được giao cho một viên chức thuộc Tòa Khâm sứ Trung Kỳ. Ông Ngô Đình Khả giữ chức Hiệu phó, phụ trách việc học tập, với sự hỗ trợ của 7 giáo viên tiếng Pháp và 5 giáo viên chữ Hán. Bộ phận hành chính gồm 1 trưởng phòng, 1 thư ký, 1 phó thư ký và 1 giám thị. Một toán 18 lính người đảm nhiệm việc canh gác và giữ vệ sinh.

Số học sinh được ấn định là 230 người. Trường có một ban dành cho 30 người đã đỗ các kỳ thi khoa cử, cùng các lớp cao cấp, trung cấp, sơ cấp và dự bị. Thời gian học dự kiến từ 5-6 năm.

Chương trình ban đầu gồm tiếng Pháp viết và nói, chữ Quốc ngữ, số học, hệ mét, địa lý, các bài học về sự vật, hành chính, kế toán, đo đạc đất đai và chữ Hán. Tiếng Pháp giữ vị trí chủ đạo, nhằm đáp ứng nhu cầu đào tạo nhân viên hành chính và thông ngôn.

Những người đã có học vị khoa cử, thường ở độ tuổi 24-28, phải dành khoảng 3 năm học tiếng Pháp.

Thời kỳ đầu, kết quả học tập chỉ được công nhận bằng giấy chứng nhận do Hiệu trưởng cấp. Nhiều học sinh rời trường sau 1 hoặc 2 năm để làm thư ký hoặc thông ngôn. Trong 6 năm đầu, có 436 học sinh tốt nghiệp và được cấp chứng chỉ.

Những thay đổi từ năm 1903 đến năm 1919

Năm 1903, ông E. Nordemann, giáo viên tiểu học ở Bắc Kỳ, được bổ nhiệm làm Hiệu trưởng Trường Quốc học. Trong thời gian ông đảm nhiệm chức vụ này, nhà trường có những điều chỉnh đáng kể về tổ chức và chương trình đào tạo.

Đến năm 1905, trường có 198 học sinh, chia thành 12 lớp, với 3 giáo viên người Pháp và 41 giáo viên bản xứ. Trong số học sinh có 36 hoàng tử, 75 con quan lại, 8 học sinh lai Pháp - Việt, 77 con thường dân và 2 học sinh người Hoa.

Chương trình Tiểu học được xây dựng dựa trên chương trình các trường bản xứ ở Bắc Kỳ, có điều chỉnh cho phù hợp với học sinh Trung Kỳ. Trường mở thêm khóa bổ túc theo chương trình Cao đẳng tiểu học tại Pháp và thành lập một ban Địa chính.

Trong báo cáo tháng 11/1905, ông Nordemann đề nghị tổ chức các kỳ thi cấp Bằng tiểu học Pháp - Việt và Bằng Thành Chung. Những kỳ thi đầu tiên được tổ chức tại Huế vào tháng 6/1907.

Tháng 01/1907, ông Nordemann được bổ nhiệm làm Chánh Sở Học chính Trung Kỳ. Từ đó, Trường Quốc học không còn chịu sự quản lý trực tiếp của Tòa Khâm sứ Trung Kỳ như trước.

Các công trình xây dựng ban đầu tiếp tục được sử dụng đến năm 1915, mặc dù nhiều lần bị hư hại do hỏa hoạn và bão. Tháng 5/1915, nhà trường bắt đầu xây dựng các tòa nhà mới. Công trình hoàn thành năm 1919, đáp ứng nhu cầu mở rộng quy mô đào tạo trong những năm tiếp theo.

Trường Quốc học vào khoảng năm 1930

Theo những ghi chép công bố năm 1931, đến khoảng năm 1930, khuôn viên trường có hình chữ nhật, rộng 112 mét, dài 176 mét. Cổng chính nằm trên đường Jules-Ferry, đối diện Đài tưởng niệm chiến sĩ trận vong [Bia Quốc học]. Cổng tam quan cũ đã không còn.

Bên phải lối vào là các văn phòng của Ban Giám hiệu và khu nhà ở của Hiệu trưởng; bên trái là văn phòng thư ký và nơi ở của Tổng giám thị. Tiếp đó là hai tòa nhà chính cao hai tầng, mỗi tòa dài 85 mét, nằm đối diện nhau qua một thảm cỏ rộng. Phía cuối khuôn viên là dãy nhà mái bằng nằm ở vị trí trung tâm, nối với các tòa nhà khác bằng lối đi có mái che.

Phía sau dãy nhà trung tâm có hai nhà ăn rộng rãi, thoáng mát, tường được trang trí bằng tranh khắc, cùng khu bếp, phòng tắm, phòng giặt và sân phơi. Bên trái là một khu nhà riêng, tách biệt với các công trình khác, gồm phòng tiếp khách, phòng y tế và nơi ở của các giám thị người An Nam. Toàn bộ khu đất phía sau kéo dài đến đường Rheinart được bố trí làm sân thể thao, gồm sân quần vợt, sân bóng đá và khu tập thể dục dụng cụ.

 Quang cảnh nhà ăn tại Trường Quốc học Huế

Mười bốn phòng học nằm ở tầng trệt của 2 tòa nhà chính. Tầng trên dành cho phòng ngủ tập thể và phòng ở của giám thị. Học sinh nội trú sử dụng giường gỗ có chiếu và màn.

Trang thiết bị giảng dạy được bổ sung hàng năm, gồm bản đồ địa lý, tranh khoa học tự nhiên, mô hình tháo lắp và các bộ sưu tập phục vụ học tập. Trường có 2 phòng khoa học, 1 phòng thí nghiệm Vật lý và Hóa học, phòng học vẽ, thư viện dành cho giáo viên và thư viện cho học sinh mượn sách với 6.875 cuốn.

Chương trình giảng dạy đã qua nhiều lần điều chỉnh. Đến cuối thập niên 1920, chương trình học gồm 4 năm, với nội dung nâng cao dần theo từng năm. Tiếng Pháp được bố trí 9 giờ/tuần. Học sinh còn được học lịch sử địa phương, địa lý khu vực, tiếng An Nam và chữ Hán…

 Phòng Khoa học tại Trường Quốc học Huế

Chương trình sư phạm

Bên cạnh chương trình Cao đẳng tiểu học, Trường Quốc học còn đảm nhiệm việc đào tạo giáo viên.

Tiết dạy mẫu do một giáo sinh thực hiện tại Trường Quốc học Huế

Tháng 9/1921, tại Huế, 20 học viên mới tuyển được ghép với 30 học sinh Trường Quốc học để thành lập lớp A năm thứ nhất. Số học viên Sư phạm tăng từ 38 người năm 1922 lên 148 người năm 1929, chiếm khoảng 1/4 tổng số học sinh toàn trường.

Từ tháng 9/1928, học viên Sư phạm được tổ chức thành các lớp riêng theo từng năm học, hình thành một trường Sư phạm trong khuôn viên Trường Quốc học. Đầu năm học 1929, bộ phận này có 32 học viên năm thứ tư, 41 học viên năm thứ ba, 40 học viên năm thứ hai và 35 học viên năm thứ nhất.

Trường Sư phạm có quy chế và chương trình riêng. Ngoài các môn văn hóa, giáo sinh được học phương pháp giảng dạy và thực tập tại một trường tiểu học trực thuộc gồm 5 lớp, với 180 người. Giáo sinh lần lượt dự giờ, thực tập và thực hiện các tiết dạy mẫu dưới sự hướng dẫn của giáo viên chủ nhiệm, giáo viên sư phạm và Hiệu trưởng.

Chương trình còn có các môn canh nông và lao động thủ công. Nhà trường bố trí một xưởng thực hành trong phòng học vẽ cũ, trang bị bàn mộc và dụng cụ để giáo sinh làm quen với công việc gia công gỗ đơn giản. Theo dự kiến, xưởng sẽ còn được bổ sung dụng cụ làm mộc và gia công sắt.

Một vườn thực nghiệm cũng được tổ chức trong khuôn viên trường. Tại đây, giáo sinh học làm đất, gieo hạt, sử dụng phân bón, ghép cây và giâm cành. Việc học được bổ sung bằng những chuyến tham quan các khu vườn thuộc Sở Canh nông Trung Kỳ.

Học viên Sư phạm phải tham dự kỳ thi lấy Bằng Cao đẳng tiểu học Pháp - Việt vào cuối khóa. Từ năm 1927, họ còn phải thi lấy Chứng chỉ Sư phạm, điều kiện bắt buộc đối với người dự tuyển chức danh giáo viên tiểu học hạng 8.

Tổ chức nhân sự và đời sống học đường

Vào cuối thập niên 1920, đứng đầu Trường Quốc học là Hiệu trưởng kiêm quản lý tài chính, với sự hỗ trợ của một Tổng giám thị người Pháp và một Phó Tổng giám thị người An Nam. Nhà trường có 8 giám thị, 2 thư ký và 1 nhân viên thanh toán.

Đội ngũ giảng dạy gồm 29 người: 7 giáo viên Pháp, 15 giáo viên An Nam và 7 giáo viên chuyên trách thể dục, canh nông, kỹ thuật và chữ Hán.

Giờ thể dục tại Trường Quốc học Huế

Học sinh nội trú được một bác sĩ người Âu khám sức khỏe, với sự hỗ trợ của y tá bản xứ. Những trường hợp đau ốm nhẹ được điều trị tại bệnh xá. Học sinh mắc bệnh nặng được chuyển đến bệnh viện hoặc được phép chữa trị tại nhà.

Việc cung cấp suất ăn cho học sinh do nhà thầu đảm nhiệm theo mức khoán hàng năm. Năm học 1929-1930, chi phí ăn uống là 0,21 đồng bạc/học sinh/ngày. Thực đơn do Hiệu trưởng và bác sĩ phê duyệt, gồm thịt bò, thịt lợn, cá, tôm, canh rau hoặc canh cá. Gạo loại 1 và trà An Nam được cung cấp không hạn chế.

Học sinh các lớp Cao đẳng tiểu học và Sư phạm được tuyển chọn qua thi tuyển, chia thành ba diện: ngoại trú tự túc, bán trú và nội trú. Toàn bộ học viên sư phạm đều được cấp học bổng nội trú. Học phí là 2 đồng bạc/tháng, tiền ăn ở nội trú là 6 đồng bạc/tháng. Nhà trường cấp học bổng toàn phần hoặc bán phần để hỗ trợ học sinh có hoàn cảnh khó khăn.

Nội quy trường quy định cụ thể việc học tập, sinh hoạt và nghỉ phép, kể cả những trường hợp học sinh cần về gia đình dự lễ cưới, lễ kỷ niệm hoặc tang lễ. Kết quả học tập được thông báo cho gia đình qua bảng điểm và nhận xét định kỳ của giáo viên.

Thư từ đi và đến của học sinh đều được kiểm tra. Sách báo gửi đến học sinh phải được Hiệu trưởng kiểm duyệt. Học sinh nội trú đạt điểm yêu cầu trong tuần được phép ra ngoài vào Chủ nhật để thăm người bảo trợ cư trú tại Huế.

Theo mô tả trong tài liệu, sinh hoạt học đường diễn ra nền nếp. Mỗi giờ, hai tiếng trống vang lên báo hiệu chuyển tiết học. Học sinh mặc áo dài đen hoặc trắng, đi lại trật tự trong khuôn viên trường.

Số học sinh Trường Quốc học có nhiều biến động từ năm 1916 đến năm 1930. Tháng 5/1916, trường có 326 học sinh; đến năm 1919 tăng lên 502 người. Số học sinh tiếp tục tăng trong những năm sau, đạt 682 người vào năm 1924, trước khi giảm xuống còn 386 người năm 1927 rồi tăng trở lại 608 người vào tháng 4 năm 1930.

Số học sinh tăng khiến cơ sở vật chất của trường dần không đáp ứng đủ nhu cầu. Năm 1929, nhà trường xây thêm 1 tòa nhà nhỏ gồm 2 phòng học. Một tòa nhà tương tự được hoàn thành trước khi bắt đầu năm học tháng 9/1930.

Qua các văn bản thành lập năm 1896 và những ghi chép được công bố năm 1931, có thể thấy Trường Quốc học Huế đã trải qua nhiều thay đổi về tổ chức, chương trình đào tạo và cơ sở vật chất trong hơn ba thập niên đầu hoạt động. Từ những phòng học được cải tạo từ doanh trại cũ, đến năm 1930, nhà trường đã có các lớp cao đẳng tiểu học, chương trình đào tạo sư phạm cùng hệ thống phòng học, thư viện, phòng thí nghiệm và cơ sở thực hành, đáp ứng nhu cầu học tập ngày càng mở rộng.

Nguồn:

- Công báo Đông Dương, phần II, Trung - Bắc Kỳ, năm 1896 bảo quản tại TTLTQGI.

- Nha Học chính Đông Dương, L’Annam scolaire: De l’enseignement traditionnel annamite à l’enseignement moderne franco-indigène (Trường học ở An Nam: Từ giáo dục truyền thống đến giáo dục hiện đại Pháp - Việt), xuất bản năm 1931, chương VIII.

- Xem thêm https://www.archives.org.vn/gioi-thieu-tai-lieu-nghiep-vu/su-thanh-lap-truong-quoc-hoc-hue-qua-tai-lieu-luu-tru.htm

 

 

[1] Nguồn ảnh: Nha Học chính Đông Dương, L’Annam scolaire: De l’enseignement traditionnel annamite à l’enseignement moderne franco-indigène (Trường học ở An Nam: Từ giáo dục truyền thống đến giáo dục hiện đại Pháp - Việt), xuất bản năm 1931, chương VIII.

 

Hoàng Hằng