Trong những ngày cuối năm 1932 đầu năm 1933, tại thủ đô Paris hoa lệ, những món đồ chơi dân gian Việt Nam đã làm say lòng không ít công chúng Pháp. Cô E.Colani - Thành viên Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp đã sưu tầm nhiều đồ chơi Trung thu bày bán trên các con phố của Hà Nội và giới thiệu chúng tại triển lãm “Đồ chơi An Nam”, diễn ra từ ngày 16/12/1932 đến ngày 08/01/1933 tại Bảo tàng Dân tộc học - Cung điện Trocadéro[1].

Hai tuần trước ngày khai mạc, báo La Dépêche oranaise[2] đã thông tin rộng rãi đến công chúng Pháp về sự kiện đặc biệt này. Theo đó, triển lãm trưng bày 03 nhóm đồ chơi. Nhóm một gồm những sản phẩm chịu ảnh hưởng của văn hóa Pháp. Đó là những đồ chơi cơ khí làm từ vỏ hộp thiếc. Nhóm hai lấy cảm hứng từ đời sống thường nhật của người Việt, tái hiện những khung cảnh thân thuộc của nông thôn Việt Nam như cày ruộng, đánh cá, xay thóc, giã gạo. Nhóm ba bắt nguồn từ tín ngưỡng dân gian lâu đời, giới thiệu các vị thần hay linh vật trong văn hóa Việt Nam. 

Trong chuyến tham quan triển lãm, ký giả Pierre Malo[3] không che giấu sự thán phục đối với tay nghề của các nghệ nhân: “Các tiểu thương An Nam chính là tiền bối của các đại thương gia Paris. […] Để thu hút bọn trẻ mê đồ chơi và khiến các bậc cha mẹ phải móc hầu bao, các nghệ nhân đã thi nhau phô diễn tay nghề.”

Còn ký giả Charles Kunstler khẳng định trên báo Ric and Rac: “Đây là những tác phẩm nghệ thuật thực thụ.” Sự tinh xảo của chúng là điều không phải bàn cãi: “Dù bình dị hay sang trọng, dành cho trẻ em giàu hay nghèo, tất cả đều cho thấy gu thẩm mỹ tinh tế và tay nghề khéo léo của các nghệ nhân An Nam. […] Chỉ cần ít ruột bánh mì, đáy vỏ đồ hộp, những tờ báo cũ, vài mẩu gỗ, một chút màu, một chút sơn mài, là đủ để họ tạo ra những món đồ chơi kỳ diệu.”     

Những con vật trưng bày tại triển lãm được làm bằng bằng giấy dầu trong mờ, gắn bóng điện, treo lơ lửng trên dây. Chỉ một cái nhấn nút, chúng lập tức biến thành những chiếc đèn lồng rực rỡ: những con cua khổng lồ với đôi càng rực lửa, những con bướm độc đáo với đôi cánh đa sắc; những con cá cỡ đại với cái bụng màu hồng.

Ngoài ra, triển lãm cũng giới thiệu nhiều tượng đất nung và tò he bằng bột tái hiện cảnh sinh hoạt quen thuộc hoặc những truyền thuyết của châu Á xa xôi.

Trên báo l’Intransigeant[4], ký giả Marcel Sauvage không tiếc lời khen ngợi khung cảnh thần tiên của triển lãm: “Nếu bạn muốn lạc bước trong mơ giữa những đàn cá bay, những chiếc đèn lồng sặc sỡ, những nhân vật bé xinh làm bằng bột đậu hoặc bột gạo, hãy đến tham quan triển lãm do cô Bouteiller tổ chức. Triển lãm quy tụ đủ loại đồ chơi bằng gỗ, giấy, vỏ thùng dầu hỏa hay bột bánh, do cô E.Colani thu thập tại Hà Nội nhân dịp tết Trung thu, tức ngày hội Trăng rằm tháng Tám, ngày Tết của trẻ em.”

Hình ảnh một số đồ chơi được trưng bày tại triển lãm (nguồn: gallica.bnf.fr)

Đèn cá chép

 Đèn bươm bướm

Kiệu và tượng quan lại

Thuyền làm bằng vỏ hộp thiếc và sơn mài

Đầu lân