Thái tử Thiếu bảo Phạm Văn Toán (1844 - 1912) tên tự là Thư Trai, hiệu là Vĩnh An chủ nhân và Phúc Trực. Ông là người thôn Trung, trại Yên Lãng, huyện Hoàn Long, tỉnh Hà Nội (nay là phường Láng, Thành phố Hà Nội). Gần bốn mươi năm chốn quan trường, ông đã trải qua nhiều chức vụ trong bộ máy chính quyền của triều đình Nguyễn.

Con đường hoạn lộ của Phạm Văn Toán bắt đầu từ năm Tự Đức thứ 26 (1873). Ban đầu, ông làm cai tổng hàm chánh cửu phẩm. Về sau, với sự giúp đỡ của Châu Giang Bùi thượng thư[i], ông thi và dự trúng hạng ban văn. Năm Tự Đức thứ 33 (1880), ông lãnh chức Thông phán tỉnh Tuyên Quang hàm chánh thất phẩm. Sau đó, ông trải qua các chức như: Nhiếp biện huyện Thanh Sơn, Huyện vụ huyện Trấn Yên, Huyện vụ huyện Tam Nông, Tri huyện huyện Yên Lập, Án sát tỉnh Tuyên Quang, Tri phủ phủ Lạng Giang, Tuần phủ Hải Phòng, Tuần phủ Hưng Yên, Tổng đốc Nam Định. Sau cùng, Phạm Văn Toán được ban chức Hiệp biện Đại học sĩ tặng Thái tử Thiếu bảo và khi về hưu được ban tước Vinh lộc đại phu.

Suốt chặng đường quan trường của mình, Phạm Văn Toán trải qua nhiều gian khó, xông pha những nơi chông gai và có nhiều đóng góp, cống hiến. Vì vậy, ông được triều đình nhà Nguyễn nhiều lần ban thưởng kim ngân, kim khánh cùng long bội, ngân bội. Năm Đồng Khánh thứ 2 (1887), Phạm Văn Toán lên miền thượng du kinh lý, tiễu trừ thổ phỉ, Thanh phỉ. Trong chuyến đi đó, với vai trò là Quyền sung Tán tương quân vụ, ông đã lo chiêu mộ dân phu, hỗ trợ quan binh tiêu diệt giặc phỉ nhà Thanh và quân thổ phỉ. Đồng thời, ông cho dựng các đồn bảo, làm con đường xuyên núi từ Bố Hạ đến Hòa Giao, thông với Mỏ Lai và một con đường từ Hòa Vĩ thẳng đến đồn Khôn Lâu. Công việc đó vô cùng gian nan, vất vả nhưng hỗ trợ đắc lực công tác di chuyển và vận tải quân lương để đánh dẹp phỉ tặc. Vì vậy, triều đình nhà Nguyễn đã ghi nhận, tặng thưởng để khích lệ tinh thần ông.

Năm Đồng Khánh thứ 3 (1888), Khâm sai Bắc Kỳ Kinh lược sứ Vĩnh Lại quận công Nguyễn Hữu Độ dâng tấu xin thăng bổ Phạm Văn Toán làm Tri phủ Lạng Giang. Trong bản tấu, Quận công Nguyễn Hữu Độ nhận xét: “Viên ấy là người trung thành và đáng tin, thông thạo và nhanh nhẹn. Từ khi theo quan binh giúp việc quân thứ, gặp việc đều thừa lệnh thi hành, tận tâm gắng sức, chú ý vào việc chung, đáng được khen thưởng”[ii].

Sau đó, tháng 9 năm Đồng Khánh thứ 3 (1888), Phạm Văn Toán được trao chức Tri phủ Lạng Giang. Tháng 6 năm Thành Thái thứ nhất (1889), ông lãnh chức Án sát sứ tỉnh Tuyên Quang. Tháng 5 năm Thành Thái thứ 2 (1890), ông tiếp tục được thăng hàm Thị độc quyền sung Bố chánh sứ Tuyên Quang. Năm Thành Thái thứ 4 (1902), ông làm Hải Phòng sứ. Tháng 5 năm Thành Thái thứ 5 (1893), Phạm Văn Toán được thăng hàm Quang lộc tự khanh lãnh chức Quyền Tuần phủ Hải Phòng.

Cuối thế kỉ XIX, Đồ Sơn là một bán đảo có không khí trong lành và mát mẻ. Tuy nhiên, khi đó, đường ra Đồ Sơn còn rất khó khăn, phải đi qua các bãi và đầm lầy. Đến năm 1891, tuyến đường bộ từ Hải Phòng ra Đồ Sơn bắt đầu được khởi công. Sau khi Phạm Văn Toán nhận chức Hải Phòng sứ đã cho tu bổ và đắp con đường ra Đồ Sơn. Trong bản túc trình gửi cho Khâm sai Bắc Kỳ Kinh lược sứ Diên Mậu tử ngày mồng 10 tháng 2 năm Thành Thái thứ 5 (1893), Phạm Văn Toán viết: “Trước đây theo lệnh của các vị đại thần ra lệnh xây đắp con đường ra Đồ Sơn, đoạn nào ẩm thấp thì đắp thêm cho cao, đoạn nào bị lở khuyết thì bổ thêm vào và chở đá rải mặt đường. Thừa lệnh trên, nay con đường đã thông, dài đến hơn một vạn tám ngàn thước Tây, theo thước ta là hơn một ngàn năm trăm trượng (khoảng hơn 7km), thông với một đoạn đường mới đắp thuộc xứ Đồng Niểu dài hơn ba ngàn thước Tây, theo thước ta là hơn bảy trăm năm mươi trượng (gần 4km). Quan nha Hải Phòng đã ra lệnh cho các viên quan ở các phủ, huyện, cứ chia đều từng đoạn khẩn trương đốc thúc chánh tổng, lý trưởng bắt dân phu dùng thuyền chở đá đất làm đường. Nay đá vụn rải mặt đường đã được hai phần ba, một đoạn đường mới đắp thuộc xứ Đồng Niểu đã gần xong, duy còn mặt đường mới cắt và đoạn cần phải vá”[iii].

Bản túc trình của Hải Dương Hải Phòng sứ Phạm Văn Toán gửi

Khâm sai Bắc Kỳ Kinh lược sứ Diên Mậu tử ngày mồng 10 tháng 2

năm Thành Thái thứ 5 (1893) về việc tiếp tục đắp thông con đường ra Đồ Sơn.

Nguồn: TTLTQGI.

Năm Thành Thái thứ 8 (1896), Phạm Văn Toán được đổi bổ làm Tuần phủ Hưng Yên. Năm 1903, ông giữ chức Tuần phủ Nam Định và năm sau được thăng làm Tổng đốc Nam Định. Ông làm quan đến tháng 4 năm Tân Hợi (1911) thì về trí sĩ.