Từ khoa bảng đến phong trào Duy Tân

Sớm bộc lộ tư chất thông minh, học rộng, năm 1900, Huỳnh Thúc Kháng đỗ đầu kì thi Hương; năm 1904, ông đỗ Tiến sĩ khi vừa tròn 28 tuổi. Nhưng Huỳnh Thúc Kháng không chọn con đường quan trường mà cùng với những chí sĩ đương thời, cụ dấn thân vào phong trào Duy Tân, cổ vũ việc mở mang dân trí, chấn hưng dân khí và canh tân đất nước. Dấu ấn về những hoạt động ấy còn được lưu lại trong Châu bản triều Nguyễn. Các văn bản của bộ máy chính quyền đương thời đã ghi nhận các cuộc diễn thuyết, hội họp và vận động của Huỳnh Thúc Kháng cùng nhiều sĩ phu tại Trung Kỳ, đặc biệt ở Quảng Nam. Qua cách chính quyền theo dõi, báo cáo và xử lý những hoạt động này, có thể thấy phong trào Duy Tân đã trở thành một vấn đề khiến nhà chức trách đặc biệt chú ý. ^[1]

 (Trích) Bản tấu của Phủ Phụ Chính ngày mồng 3 tháng 8 năm Duy Tân thứ 2 (1908) về hoạt động diễn thuyết của Huỳnh Thúc Kháng tại Quảng Nam. Nguồn: TTLTQGI.

Năm 1908, sau các cuộc vận động và phong trào chống thuế ở Trung Kỳ, Huỳnh Thúc Kháng bị bắt và kết án. Nghị định ngày 31/8/1908 của Toàn quyền Đông Dương ấn định Côn Đảo là nơi lưu đày 27 tù nhân bị các tòa án bản xứ ở Trung Kỳ kết án, trong đó có Huỳnh Thúc Kháng. Từ năm 1908 đến năm 1921, cụ trải qua 13 năm ở Côn Đảo^[2]. Quãng đời tù đày kéo dài ấy trở thành một trong những dấu mốc lớn trong cuộc đời người chí sĩ Quảng Nam, đồng thời cho thấy mức độ trấn áp của chính quyền đối với những nhân vật tham gia phong trào yêu nước đầu thế kỷ XX.

Từ nghị trường đến tờ Tiếng Dân

Sau khi được trả tự do, Huỳnh Thúc Kháng trở lại hoạt động xã hội. Năm 1926, cụ đắc cử dân biểu, sau đó được cử làm Viện trưởng Viện Dân biểu Trung Kỳ. Tại đây, cụ nhiều lần lên tiếng về những vấn đề liên quan đến đời sống và quyền lợi của người dân. Bên cạnh đó, báo chí trở thành một mặt trận khác mà Huỳnh Thúc Kháng lựa chọn để tiếp tục bày tỏ quan điểm và tham gia đời sống xã hội.

Tại Huế, cụ sáng lập Công ty Huỳnh Thúc Kháng, gắn liền với Báo và Nhà in Tiếng Dân. Những hồ sơ hành chính còn lưu giữ cho thấy hoạt động của công ty được tổ chức khá chặt chẽ. Một công văn của công ty đề nghị cơ quan chức năng đóng dấu thuế tem đặc biệt cho 12 bản sao cổ phiếu cấp lại cho các cổ đông, đằng sau một thủ tục tưởng như thuần túy hành chính ấy là cách một cơ quan báo chí tư nhân được tổ chức và vận hành trong bối cảnh thuộc địa^[3].

 Công văn của Công ty Huỳnh Thúc Kháng (Báo và Nhà in Tiếng Dân) tại Huế về việc xin đóng dấu thuế tem đặc biệt cho 12 bản sao cổ phiếu. Nguồn: TTLTQGI.

Ra đời năm 1927, báo Tiếng Dân tồn tại đến năm 1943. Dưới sự điều hành của Huỳnh Thúc Kháng, tờ báo trở thành một diễn đàn có ảnh hưởng tại Trung Kỳ, phản ánh nhiều vấn đề xã hội, đời sống dân chúng và những chính sách của chính quyền đương thời. Những số báo còn được lưu giữ hôm nay không chỉ là diện mạo của một tờ báo quốc ngữ ở Trung Kỳ trong nửa đầu thế kỷ XX, mà còn thể hiện lựa chọn của Huỳnh Thúc Kháng: từ diễn đàn nghị trường, cụ chuyển tiếp tiếng nói của mình sang một không gian rộng hơn là báo chí.

 Một trang báo Tiếng Dân, số ra ngày 31/5/1930. Nguồn: TTLTQGI

Từ người làm báo đến trọng trách trong Chính phủ

Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, cuộc đời hoạt động của Huỳnh Thúc Kháng bước sang một chặng mới. Cụ tham gia Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, đảm nhiệm cương vị Bộ trưởng Bộ Nội vụ và nhiều trọng trách khác trong những năm đầu của chính quyền cách mạng.

Trong các hồ sơ hành chính của thời kỳ này, hình ảnh Huỳnh Thúc Kháng hiện lên không chỉ qua những quyết sách lớn, mà còn qua những công việc cụ thể của bộ máy nhà nước. Một công văn ngày 15/10/1946 mang tên Bộ trưởng Bộ Nội vụ Huỳnh Thúc Kháng cho phép Hội Phụ huynh học sinh tổ chức “Ngày Học đường” vào ngày 20/10/1946. Theo văn bản, học sinh được phép quyên góp và bán huy hiệu tại Hà Nội để gây quỹ tu sửa trường học^[4]. Một văn bản hành chính ngắn, nhưng phía sau đó là bối cảnh của một đất nước vừa giành độc lập, cơ sở vật chất còn thiếu thốn, trường lớp cần được khôi phục và bộ máy chính quyền mới phải giải quyết đồng thời nhiều nhiệm vụ cấp bách.

Bản sao Công văn ngày 15/10/1946 của Bộ trưởng Nội vụ Huỳnh Thúc Kháng liên quan đến việc tổ chức “Ngày Học đường”. Nguồn: TTLTQGI.

Năm 1946 cũng là thời điểm Huỳnh Thúc Kháng được giao nhiều trọng trách trong thời gian Chủ tịch Hồ Chí Minh sang Pháp. Trong bối cảnh tình hình trong nước và quốc tế diễn biến phức tạp, cụ cùng Chính phủ tham gia điều hành công việc đất nước, góp phần duy trì hoạt động của chính quyền cách mạng trong một giai đoạn đặc biệt khó khăn.

Từ Châu bản triều Nguyễn đầu thế kỷ XX đến công văn của Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa năm 1946, những trang tài liệu lưu trữ về cụ Huỳnh Thúc Kháng trải dài qua các chặng đường lịch sử. Trong đó có hồ sơ về một chí sĩ bị chính quyền thuộc địa theo dõi và lưu đày; có văn bản về một công ty báo chí với tờ Tiếng Dân; lại có những công văn của một Bộ trưởng trong chính quyền cách mạng non trẻ.

Đặt những tài liệu ấy cạnh nhau, có thể thấy một mạch xuyên suốt trong cuộc đời Huỳnh Thúc Kháng: từ khoa bảng đến hoạt động Duy Tân, từ Côn Đảo đến nghị trường, từ báo chí đến Chính phủ, cụ luôn lựa chọn con đường gắn trách nhiệm của người trí thức với vận mệnh của đất nước.

Chính những trang tài liệu còn được bảo quản đến hôm nay đã giúp câu chuyện về cụ Huỳnh Thúc Kháng không chỉ được kể bằng ký ức hay những đánh giá của hậu thế, mà còn hiện lên qua những tư liệu lịch sử cụ thể.