Núi Bà Đen - Từ thánh địa hành hương đến dự án du lịch dở dang

11:20 PM 17/03/2026

Núi Bà Đen thuộc tỉnh Tây Ninh không chỉ nổi tiếng với phong cảnh hữu tình mà còn là địa điểm hành hương tâm linh lớn, thu hút hàng nghìn tín đồ mỗi năm.

Thánh địa hành hương

Theo mô tả của báo L’Information d’Indochine, núi Bà Đen thuộc tỉnh Tây Ninh, nằm cách Sài Gòn khoảng 115km. Đường đến núi Bà Đen cũng là con đường sang Angkor qua Kompong-Cham, hai bên đường trải dài những cánh đồng và đồn điền cao su bạt ngàn. Trước khi đến núi Bà Đen, cách Tây Ninh chừng vài cây số, có Tòa thánh Cao Đài với đông đảo tín đồ.

Núi Bà Đen nhô cao giữa một vùng đồng bằng rộng lớn, với độ cao khoảng 900 mét^{^[1]}. Khách có thể leo lên độ cao 350 mét theo một con đường mòn xinh xắn nép mình dưới những tán cây phủ dây leo của rừng nhiệt đới. Ở đây có một ngôi chùa xây trong hang núi, xung quanh có nhà ăn, nhà bếp, khu tắm rửa vệ sinh phục vụ khách hành hương. Từ sân chùa nhìn xuống là những cánh đồng tuyệt đẹp. Khung cảnh non nước hữu tình của núi Bà Đen đã đi vào thơ ca đương thời:

Lên núi Bà Đen

Viếng núi Bà Đen buổi tiết xuân,

Bao nhiêu quang cảnh bấy nhiêu mừng

Nước vàng suối chảy loà muôn khoảnh

Đá bạc đầu phơi rạng mấy từng

Hớn hở cảnh cây con vượn hót

Rền rang cữa tịnh tiếng chuông lừng

Lên đây lòng muốn ở đây mải

Mua cái nhàn nầy dạ mới ưng

Quốc Biễu (Công luận báo, 18/02/1921)^{^[2]}

Khu vực chân núi Bà Đen với hàng quán bán đồ uống, đồ cúng và thảo dược (Ảnh: Léon Busy, nguồn: ANOM)

Xung quanh núi Bà Đen cũng như các khu vực khác ở Nam Đông Dương, có thể bắt gặp nhiều thú săn và động vật cỡ lớn. Khi dạo chơi quanh đây, ta dễ dàng trông thấy một con khỉ chuyền cành hay một con hoẵng nhảy nhót.

Là nơi nổi tiếng linh thiêng, núi Bà Đen thu hút đông đảo khách hành hương. Báo l’Indochine thống kê khoảng 15.000 tín đồ Phật giáo hành hương về núi Bà Đen mỗi năm. Số tiền công đức thu được rất lớn nhưng bị sử dụng sai mục đích trong thời gian dài cho đến khi ông Do Huu Tri, thẩm phán tòa án hòa giải Tây Ninh tổ chức họp với các chức sắc trong chùa để thành lập một hội đồng quản lý tiền công đức.

Nhờ biện pháp này, tiền công đức đã được sử dụng để làm đường ô tô chạy từ ngã tư Khedol^{^[3]} đến chân núi, xây thêm nhiều công trình và cải thiện toàn diện cơ sở vật chất trong chùa. Trong khi thành phố Tây Ninh chưa có điện, dù một viên chánh tham biện đã đổ vào đó cả đống tiền, thì Chùa Bà Đen đã được thắp sáng bằng hàng nghìn bóng đèn vào ba kỳ rằm trong năm. Thông tin này được xác thực trong sách “Trung ương dược phòng” của J.Mus: “Trên núi Bà Đen tục kêu là Điện Bà, có cất điện, hằng niên, thiện nam, tín nữ tứ xứ đến cúng rất đông”.

Khách hành hương lên núi Bà Đen (Ảnh: Léon Busy, nguồn: ANOM)

Một khu nghỉ mát chưa thành hình

Cuối thế kỷ 19, việc leo núi Bà Đen còn rất khó khăn, nhất là vào mùa mưa. Mưa không chỉ khiến đá núi trơn trượt mà còn nuôi dưỡng một thảm thực vật um tùm, che khuất và ngăn chặn các lối đi.

Các biện pháp cải thiện hạ tầng giao thông đầu thế kỷ 20 khiến núi Bà Đen trở thành một điểm hẹn thú vị cho du khách. Họ có thể dễ dàng leo lên đỉnh núi trong vòng hai giờ. Quang cảnh nhìn từ đỉnh núi vô cùng đẹp mắt. Du khách được tận hưởng một bức tranh toàn cảnh và không khí dịu mát không khác gì Đà Lạt.

Nhận thấy điều kiện tự nhiên thuận lợi, người Pháp từng có ý định xây dựng một khu nghỉ mát trên núi Bà Đen. Theo nhận định của báo Saigon républicain, đỉnh Bà Đen đủ chỗ cho khoảng 30 ngôi nhà gỗ và khoảng 100 người có thể lên đây tránh nóng trong 5 tháng.

Khoảng cuối năm 1921, Maurice Butel, khi đó là người đứng đầu tỉnh Tây Ninh đã nghiên cứu khả năng tiếp cận đỉnh núi Bà Đen, ở cốt 1000. Đồng hành trong chuyến đi có Maurice Dujardin, Giám đốc Sở Lâm nghiệp Tây Ninh.

Nhận thấy đường đi không có nhiều trở ngại, Maurice Butel đã trình dự án lên Thống đốc Nam Kỳ. Cho rằng dự án có thể góp phần cải thiện sức khỏe của đội ngũ viên chức Pháp, Thống đốc Nam Kỳ đã cấp 15.000 đồng bạc Đông Dương từ ngân sách để xây dựng một trạm nghỉ trên núi Bà Đen. Dự án khởi công năm 1922 nhưng gặp nhiều khó khăn bước đầu do thiếu bản đồ khu vực núi Tây Ninh.

Để quy hoạch trạm nghỉ, Maurice Butel cho rằng việc đầu tiên cần làm là thiết lập một lối lên núi có lan can, rộng khoảng ba mét, độ dốc dưới 10%, chỉ phù hợp với những tay lái thận trọng. Dưới sự thúc đẩy của Maurice Butel, lối đi được thi công khá nhanh. Người kế nhiệm Maurice Butel là E.Bonnemain cũng đặc biệt chú ý đến dự án. Bonnemain cho rằng nên xây dựng một con đường thực thụ, rộng ít nhất một mét, thay vì một lối đi đơn sơ. Tuy nhiên, dự án không thể hoàn thành do kinh phí được cấp đã cạn kiệt.

Năm 1925, báo l’Impartial một lần nữa đề nghị xây dựng khu nghỉ mát trên núi Bà Đen nhưng có lẽ do vấn đề kinh phí nên kế hoạch này vẫn đành bỏ ngỏ.