Nhà hát Duyệt Thị đường tọa lạc bên trái trong Tử Cấm thành, nối với điện Càn Thành bằng một hệ thống hành lang có mái che. Tổng diện tích của khu vực này là 11740m2, riêng diện tích nhà hát là 1182m2. Nhà hát hình chữ nhật, rộng rãi, mái có những bờ quyết cong, được chống đỡ bằng hai hàng cột lim cao 12m, gồm hai tầng.

Duyệt Thị đường được xây dựng năm Minh Mệnh thứ 7 (1826), là nhà hát sớm nhất ở Huế. Chính sử Đại Nam thực lục chép: “Dựng nhà Duyệt Thị (ở phía đông điện Văn Minh, một toà bốn gian hai chái, dời nhà Thanh Phong để làm)”.[1] Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ viết vào năm Minh Mệnh thứ 7 (1826) “lại di chuyển nhà Thanh Phong đặt tên là nhà Duyệt Thị”.[2] Sử liệu Châu bản triều Nguyễn cũng cho biết Duyệt Thị đường được làm vào năm Minh Mệnh thứ 7 (1826). Bản phụng chỉ của Hoàng Văn Tâm, Trần Văn Hoằng, Đặng Chương, Đoàn Nguyên Kiệt ngày 23 tháng 7 năm Minh Mệnh thứ 7 (1826) từng đề cập đến việc ban thưởng cho số thợ tham gia làm việc ở Đông các và Duyệt Thị khi đó. Bản phụng chỉ viết: “Lần này các cục thợ làm việc ở nhà Đông các và Duyệt Thị đường tổng cộng là 327 người, nghĩ rằng thời tiết nóng bức, không tránh khỏi vất vả, mệt nhọc. Số thợ mộc, thợ xẻ, thợ khắc, thợ nề, thợ lợp ngói, thợ làm gạch, thợ đúc, thợ đá, tất cả là 224 người, công việc khó khăn, truyền gia ơn cấp cho mỗi người một quan tiền. Ngoài ra, 103 người ở các cục thợ khác cấp cho mỗi tên 5 mạch tiền.”[3]

Duyệt Thị đường được xây bằng gỗ, mặt quay về hướng đông, xung quanh xây một vòng tường làm giới hạn. Phía trước Duyệt Thị đường có cửa tam quan, trong và ngoài đều đắp nổi ba chữ “Duyệt Thị môn”. Chính giữa Duyệt Thị đường dựng một sân khấu có ba mặt, phần bức tường ở cuối trổ hai cửa để các diễn viên vào ra.

Dưới triều Nguyễn, Duyệt Thị đường là nơi biểu diễn hát tuồng, nhã nhạc cung đình phục vụ nhà vua, hoàng tộc và quan viên ở kinh. Vua Minh Mệnh nhiều lần ban thưởng cho các quan văn võ được xem diễn tuồng ở đây. Đại Nam Thực lục cho biết năm Minh Mệnh thứ 8 (1827): “Tháng 12, cho quan văn từ Viên ngoại lang, võ từ Phó vệ uý trở lên, họp cả ở nhà Duyệt Thị xem diễn tuồng ba ngày”.[4] Năm Minh Mệnh thứ 10 (1829), khi nhận được sớ tâu của Bắc thành về việc không bị lũ lụt, nhà vua vui mừng “cho bầy tôi xem tuồng ở nhà Duyệt Thị”.[5]

Sử liệu Châu bản triều Nguyễn cũng ghi lại vào những ngày khánh tiết, vua thường cho tổ chức diễn xướng tại Duyệt Thị đường. Tháng 8 năm Tự Đức thứ 21 (1868), nhân lễ Vạn thọ khánh tiết, vua đã cho diễn kịch hai ngày ở Duyệt Thị đường[6].

Thời vua Thành Thái, nhân dịp lễ mừng Hoàng thái hậu 40 tuổi đã cho hát xướng sáu ngày tại Duyệt Thị đường. Bản phúc ngày 16 tháng 7 năm Thành Thái thứ 6 (1894) của Thị vệ xứ viết: “Ngày 27 tháng này kính gặp lễ mừng thọ Hoàng Thái hậu 40 tuổi. Bộ Lễ đã nghĩ xin sau khi lễ xong, ca hát hai ngày ở Duyệt Thị đường. Song, lễ mừng thọ này không giống như lễ mừng thọ hàng năm, truyền cho Thự Võ can diễn tập 10 hồi An Biên truyện cho được thuần thục, đến kỳ vào đường đó ca hát sáu ngày.”[7]

Từ khi xây dựng, Duyệt Thị đường luôn đóng vai trò là nhà hát quan trọng nhất ở Huế. Trong quá trình sử dụng, nhà hát này đã nhiều lần xuống cấp và được tu bổ. Năm Tự Đức thứ 26 (1873), tu bổ gỗ, ngói ở Duyệt Thị đường bị hư hỏng. Bản tấu của Bộ Công ngày 26 tháng 4 năm Tự Đức thứ 26 (1873) cho biết: “Gỗ, ngói ở Duyệt Thị đường bị hư hỏng rơi xuống, nghĩ nên tu sửa. Song, công việc đó hơi nhiều, lại xét thấy lễ khánh tiết vào ngày 19 tháng sau tới gần mà nơi đó theo lệ có trang trí bầy biện, e rằng sẽ không được đẹp mắt. Vậy xin do bộ thần chi vật hạng, cấp thợ và binh lính Túc vệ lãnh vật hạng tuỳ thế tu bổ qua cho kịp trang trí bầy biện, đợi lễ khánh tiết xong sẽ do bộ thần kiểm tra lại rõ ràng tiến hành tu bổ tiếp cho được chắc chắn.”[8]

Bản tấu của Bộ Công ngày 26 tháng 4 năm Tự Đức thứ 26 (1873)

về việc tu bổ Duyệt Thị đường.

Nguồn: TTLTQGI.

          Đến thời vua Khải Định, Duyệt Thị đường tiếp tục được tu bổ. Bản tấu ngày 11 tháng 7 năm Khải Định thứ 2 (1917) của Bộ Công cho biết đã tu bổ Duyệt Thị đường cùng với các điện Nhật Thành, Quang Minh hết 2500 đồng.[9]

Thời vua Bảo Đại, Duyệt Thị đường được làm lại. Bản tấu ngày 17 tháng 5 năm Bảo Đại thứ 13 (1938) của Bộ Tài chính về việc tính ngân sách Nam triều năm 1937 đã đề cập đến việc “làm lại nhà hát Duyệt Thị”. Dù Châu bản triều Bảo Đại không ghi rõ và chi tiết về việc này nhưng trong bản tấu ngày 15 tháng 11 năm 1839 của Bộ Lễ - Công có nhắc tới việc ban thưởng cho các viên tham gia làm lại Duyệt Thị đường. Bản tấu viết: “Các viên Biên tu Nguyễn Văn Khả, Cung phụng Nguyễn Văn Chung xin thăng thưởng phẩm hàm vì có công trong việc làm lại Duyệt Thị đường. Bộ thần xét thấy nên cho thăng một trật, xin nghĩ soạn nghị định đính kèm, kính tâu lên Hoàng thượng xem xét”.[10]

Trải qua thời gian, Duyệt Thị đường không còn giữ nguyên được kiến trúc ban đầu. Năm 1995, Duyệt Thị đường tiếp tục được trùng tu, bảo tồn để làm nơi biểu diễn âm nhạc truyền thống và tuồng cung đình. Năm 2003, Nhã nhạc Cung đình Huế được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể và truyền khẩu của nhân loại. Đến năm 2004, Trung tâm Bảo tồn di tích Cố đô Huế đưa Di sản văn hóa phi vật thể này vào biểu diễn tại Duyệt Thị đường phục vụ du khách.

Nguyễn Hường