04:16 PM 13/06/2021  | 

Trong thời gian tu nghiệp và công tác tại một số cơ quan lưu trữ của Cộng hòa Pháp trong những năm trước đây, tôi đã có dịp tiếp xúc với nguồn tài liệu lưu trữ phong phú về Việt Nam, dưới đây là những vấn đề cụ thể:

1. Tại Lưu trữ Hải ngoại:

Đây là cơ quan lưu trữ chính của Pháp lưu giữ nhiều tài liệu nhất, quan trọng nhất và quý nhất về Việt Nam.

Như chúng ta đã biết “Lưu trữ Hải ngoại” (Archives d’Outre-Mer) của Pháp tại Aix-en-Provence là nơi lưu giữ tài liệu của 28 nước và vùng lãnh thổ trước đây là thuộc địa của Pháp, như: Algérie, Bénin, Burkinafaço, Lào, Việt Nam...

Đối với Việt Nam tài liệu lưu trữ được lưu giữ tại đây là căn cứ theo điều 08 của Hiệp ước Pháp-Việt năm 1950 (Convention franço-vietnamienne en 1950 sur le partage des archives. Hiệp ước có 7 khoản mục (titre) lớn, gồm 17 điều) được ký giữa Bảo Đại với tư cách là Quốc trưởng (Chef d’Etat) của Quốc gia Việt Nam (Etat du Việt Nam) với Léon-Pignon, Cao uỷ Pháp ở Đông Dương-Đại diện cho Chính phủ Pháp (Haut commisaire de France en Indochine-Représentant de la France).

Lưu trữ Hải ngoại Cộng hòa Pháp ở Aix - en - Provence

Điều 08 của Hiệp ước 1950 đã cho phép Pháp mang một số lượng lớn tài liệu của các phông lớn và quan trọng về Pháp và để tại “Lưu trữ Hải ngoại”, như: Đô đốc và Thống đốc (Amiraux et Gouverneurs), Phủ Toàn quyền Đông Dương (Gouvernement général de l’Indochine), Cao uỷ Đông Dương (Haut commissariat pour l’Indochine), Bộ Thuộc địa (Ministère  de la Colonie), Phủ Thống sứ Bắc Kỳ (Résidence supérieure au Tonkin)…

Số liệu tổng quan:

(Số liệu này do tôi khảo sát tại kho của Lưu trữ Hải ngoại từ năm 1990 trong thời kỳ tham gia chương trình hợp tác với Pháp xây dựng bộ “Danh mục nguồn sử liệu cận đại Việt Nam từ 1858 đến 1945”)

  1. Phông Đô đốc, Thống đốc và Phủ Toàn quyền Đông Dương (AGG):

 (Cơ quan Lưu trữ Hải ngoại ở Aix-en-Provence đã gộp hai phông này làm một)

  • Tài liệu: chứa khoảng 05 giá, hai mặt, ước tính khoảng 2000 hộp.
  • Thẻ: có 03 tủ thẻ bằng 83 hộp, gồm các séries từ A, B đến X nghĩa là đủ các séries.
  1. Phông “Đông Dương cũ và mới” (Indochine ancien et Indochine nouveau): thuộc phông “Bộ Thuộc địa” cũ (Ministère de la Colonie)
  • Tài liệu: có khoảng 3000 hộp.
  • Thẻ: có 07 hộp thẻ, gồm các séries từ AB đến Y
  1. Phông Phủ Thống sứ Bắc Kỳ (RST):
  • Tài liệu: có khoảng 600 hộp.
  • Thẻ: có 06 hộp thẻ với khoảng 3000 thẻ, 

gồm các séries từ C đến X

Tất cả hồ sơ của các phông tài liệu về Đông Dương và việt Nam đều được sử dụng ký hiệu phân loại và sắp xếp theo khung Paul Boudet.

Tổng cộng: ba phông trên có khoảng 5000 hộp tài liệu với trên 20.000 nghìn thẻ.

Về nội dung tài liệu:

Có thể nói nội dung tài liệu rất phong phú, đa dạng bao gồm tất cả các mặt: kinh tế, chính trị, xã hội… của Đông Dương và Việt Nam thời kỳ Pháp xâm lược.

Đoàn cán bộ Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước Việt Nam do Cục Trưởng Vũ Thị Minh Hương dẫn đầu làm việc với Ban Lãnh đạo Lưu trữ Quốc gia Hải ngoại Pháp tại trụ sở của LTHN ở Aix-en-Provence (Pháp), tháng 02-2009.

Về chính trị: Trong phông tài liệu “Cao Uỷ Đông Dương” (Haut commissariat pour l’Indochine): chúng tôi đã sao chụp tài liệu về: Chủ tịch Hồ Chí Minh (giai đoạn 1919-1945), về các nhà yêu nước tiền bối, như: Vua Duy Tân, Vua Hàm Nghi, Phan Chu Trinh, Phan Bội Châu, Cường Để, về các chiến sĩ cách mạng tiền bối của nhà nước ta, như: Lê Hồng Phong, Hà Huy Tập, Dương Bạch Mai, Nguyễn An Ninh, Trần Văn Giàu, Nguyễn Thị Minh Khai, Võ Nguyên Giáp…

Về lịch sử chống Pháp: Trong phông tài liệu “Phủ Thống sứ Bắc Kỳ”, chúng tôi đã sao chụp tài liệu về hai cuộc khởi nghĩa chống Pháp lớn của hai vị thủ lĩnh nổi tiếng là: Hoàng Hoa Thám và Đội Cấn. Tài liệu về khởi nghĩa của Hoàng Hoa Thám có khoảng 500 hồ sơ, của Đội Cấn khoảng 50 hồ sơ.

Một số tài liệu về nhà tù Côn Đảo, về một số cuộc khởi nghĩa chống Pháp ở Trung kỳ

Tài liệu về biên giới: trong phông tài liệu “Đô đốc và Phủ Toàn quyền Đông Dương” (AGG) chúng tôi đã sao chụp:

Tài liệu về phân định biên giới Việt-Trung giai đoạn 1886-1893, phân định biên giới Việt Nam với Lào, Campuchia, Thái Lan, năm 1887, phân định địa giới giữa một số địa phương trong nước ta, 1896, 1898, 1906…

Trong phông tài liệu về các Bộ (Ministères) gồm có: Tài liệu về quần đảo Hoàng Sa năm 1898-1909, 1946, 1947…

2. Tại Lưu trữ Bộ Ngoại giao:

Lưu trữ Bộ Ngoại giao (Archives du Ministère des affaires étrangères) thời kỳ chúng tôi đến vào năm 2009 đang ở tại số 1 Phố Robert Esnault Pelterie, 75007 Paris (khoảng năm 2010 đã chuyển đến nơi khác).

Danh mục tài liệu về Việt Nam cụ thể như sau:

Tài liệu về Việt Nam nằm trong tập 03 trong tổng số 03 tập tài liệu về Đông Dương, bao gồm:

Phần I: Tài liệu về Việt Nam Dân chủ Cộng hòa (RDV) thời kỳ 1954-1964, gồm một số vấn đề sau:

-  Quan hệ ngoại giao của Việt Nam với các nước;

-  Quan hệ với Liên Xô;

-  Quan hệ với Trung Quốc;

-  Đại diện của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ở Pháp (1954-1964);

-  Hoạt động của Mặt trận Dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam;

-  Đại diện ngoại giao của Pháp ở Việt Nam; tháng 12-1954 đến tháng 12-1958);

-  Phái đoàn ngoại giao và lãnh sự nước ngoài tại Việt Nam Dân chủ Cộng hoà (1956-1964)….

Phần II: Tài liệu về Mặt trận dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam, gồm một số vấn đề sau:

Phần A:  Về Mặt trận dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam, có tài liệu về:

-  Hoàn cảnh ra đời của Mặt trận Dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam;

- Thành phần Uỷ ban Trung ương Mặt trận dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam (Luật sư Nguyễn Hữu Thọ làm Chủ tịch);

-  Đại hội lần thứ nhất của Mặt trận dân tộc giải phòng miền Nam Việt Nam;

-  Mở Văn phòng đại diện ở nước ngoài;

-  Chương trình 12 điểm của Chính phủ Cách mạng lâm thời miền Nam Việt Nam;

-  Các cuộc hội đàm của bà Nguyễn Thị Bình, các ông Nguyễn Văn Tiến, Nguyễn Văn Hiểu, Lê Đức Thọ, Phạm Văn Ba (Trưởng đại diện của Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam), Đinh Bá Thi (Phó Trưởng đại diện của Chính phủ Cách mạng lâm thời miền Nam Việt Nam) tại Paris…

Quang cảnh Hội nghi Paris về Việt Nam năm 1973

Phần B:  Tài liệu về “Giải quyết cuộc xung đột ở Việt Nam và cuộc đàm phán 4 bên ở Paris về chấm dứt chiến tranh lập lại hoà bình ở Việt Nam”, có tài liệu về :

  • Tổ chức các cuộc đàm phán;
  • Hồ sơ làm việc của cuộc đàm phán: văn bản, tiếp xúc, thăm xã giao giữa các đoàn;
  • Dự thảo tuyên bố của Chính phủ Pháp về Đông Dương;
  • Dự thảo hiệp ước giữa hai miền Nam, Bắc;
  • Tuyên bố của Chính phủ Việt Nam;
  • Họp báo;
  • Hiệp định ngày 20-10-1972;
  • Hiệp định về ngừng bắn;
  • Lập trường của 04 bên (Bắc Việt Nam, Nam Việt Nam, Mỹ và Việt Nam Cộng hòa) về ngừng bắn;
  • Hồ sơ về các phiên họp của Hội nghị Paris về Việt Nam năm 1973;
  • Tổng số có tài liệu của 28 phiên họp trong đó có 04 phiên trù bị, 24 phiên toàn thể. Bắt đầu từ tháng giêng năm 1968, kết thúc vào ngày 27-01-1973.

3. Tại Lưu trữ Bộ Quốc phòng :

Lưu trữ Bộ Quốc phòng (Archives du Ministère de la Défense): trụ sở tại lâu đài Vincennes ở Paris (Château de Vincennes)

Lưu trữ Bộ Quốc phòng của Pháp gồm có 06  bộ phận sau:

        a1. Lục quân (Département de Terre)

        2. Không quân (Département de l’Air)

        3. Hải quân (Département de la Marine)

4. Mật thám (Département de la Gendarmerie)

5. Liên quân (Département de l’Inter-Armée)

6. Đặc nhiệm (Département de l’Extra-Ordinaire)

 

Lâu đài Vincennes (château de Vincennes) ở Paris nơi đặt trụ sở của Lưu trữ Bộ Quốc phòng

Hồ sơ cũng chia theo các Séries như khung Paul Doudet, một vài thí dụ :

Série B: gồm các công văn đi của Bộ gửi cho chỉ huy các cảng, cho Bộ trưởng Bộ Thuộc địa, cho các Bộ… về các vấn đề liên quan đến công việc của Bộ, về tổ chức các cuộc hành binh đánh ở các mặt trận như Đông Dương, Việt Nam …

Série C: gồm các hồ sơ cá nhân của các sĩ quan, tướng lĩnh của sáu lực luợng thuộc Bộ Quốc phòng, như: Lục quân, Không quân, Hải quân, Mật thám, Liên quân và Đặc nhiệm…

Hồ sơ về các vấn đề quân sự như:  

- Hồ sơ về các cuộc hành binh của các lực lượng Lục quân, Không quân, Hải quân  đi đánh ở các mặt trận;

- Việc thành lập các đội quân viễn chinh ở Bắc kỳ;

- Công cuộc thôn tính Bắc Kỳ của đội quân viễn chinh năm 1867-1885;

- Tổ chức các đội quân người bản sứ;

- Các cuộc hành binh của đội quân viễn chinh…

Chúng tôi cũng đã xem được một loạt ảnh về chiến trường Điên Biên Phủ, gồm: Chiến trường, hầm hào, một số trận đánh giữa hai bên ta và Pháp, hình ảnh binh lính ở chiến trường… đặc biệt trong số hồ sơ ảnh có một cuốn album ảnh về Hà Nội và một số vùng ở miền Bắc Việt Nam năm 1930, gồm có: Toàn cảnh Hà Nội, khu Bạch Mai, Trường trung học Albert Sarraut,  Trường Đại học Đông Dương, khu Văn Miếu, Trường Nữ Trưng Vương…Toàn cảnh Sapa, vùng biên giới Trung Quốc-LaoKay, toàn cảnh Tam Đảo, Lạng Sơn, Hồ Ba bể, Trạm Thiên văn Phủ Liễn, toàn cảnh Hải Phòng và cảng…

Các bạn đã trao cho chúng tôi hai tập Danh mục tài liệu, gồm:

  1. Mục lục tài liệu về Đông Dương (Inventaire des archives de l’Indochine), dày 462 trang của bộ phận Lưu trữ Lịch sử Lục Quân (Service historique de l’Armée de Terre) thuộc Lưu trữ Bộ Quốc phòng;
  2. Danh mục sơ lược nguồn tài liệu về Đông Dương và Việt Nam (Etat des sources sommaires sur l’Indochine et le Viet Nam) của bộ phận Lưu trữ Lịch sử Hải Quân thuộc Lưu trữ Bộ Quốc phòng dày 62 trang, khổ A4.

Trên đây là một số nguồn tài liệu cụ thể liên quan đến Việt Nam tại ba cơ quan Lưu trữ của Cộng hòa Pháp mà tôi nắm được vào những dịp đến công tác, tu nghiệp, xin giới thiệu để bạn đọc tham khảo ./.

Đinh Hữu Phượng